Opis projektu

Polski Survey Panelowy POLPAN to unikalny program badań panelowych realizowany od 1988 r. w 5-letnich interwałach i rejestrujący indywidualne biografie jednostek pobranych z próby reprezentatywnej, z dołączanymi nowymi kohortami.

Podstawy teoretyczne badania POLPAN wywodzą się z tradycji polskiej myśli socjologicznej, uwzględniając analityczne stanowisko Stanisława Ossowskiego, klasową teorię Juliana Hochfelda, historyczne ujęcie Jana Szczepańskiego i program badawczy Włodzimierza Wesołowskiego. Zespół badawczy nawiązuje także do klasycznego empirycznego dorobku badań nad strukturą społeczną w Polsce, zapoczątkowanego pracami Włodzimierza Wesołowskiego, Adama Sarapaty, Stefana Nowaka, Stanisława Widerszpila, Jana Malanowskiego, Krzysztofa Zagórskiego i Michała Pohoskiego. Szczególne znaczenie dla projektu POLPAN miały badania prowadzone w latach 60. pod kierownictwem Włodzimierza Wesołowskiego w Łodzi, Szczecinie i Koszalinie, w przypadku Łodzi kontynuowane w latach późniejszych (zob. Słomczyński i in. 1994). Z nowszych prac istotnych dla badania POLPAN należy wymienić między innymi dorobek Henryka Domańskiego, Marka Ziółkowskiego, Edmunda Wnuka-Lipińskiego, Jacka Wasilewskiego. Teoretyczne podstawy badania POLPAN odwołują się również do przesłanek paradygmatu racjonalnego działania i biografii indywidualnych – twórczo rozwijanych w zastosowaniu do struktury społecznej w pracach badaczy zagranicznych (por. na przykład: Blossfeld, Prein 1998; Mayer 2009; Goldthorpe 2006; DiPrete 2007; Breen 2010).

Od początku projekt POLPAN nawiązywał do ukształtowanych tradycji teoretycznych badania struktury społecznej. Pierwsza z tych tradycji to analiza struktury społecznej w terminach stosunków społecznych, szczególnie kontroli i podporządkowania jednych kategorii społecznych innym kategoriom społecznym (podejście klasowe). Druga tradycja koncentruje się na analizie dystrybucji (rozkładu) powszechnie pożądanych dóbr (podejście stratyfikacyjne). Trzecia tradycja – wywodząca się z socjologii humanistycznej – za przedmiot analizy ma stany stany psychiczne, które – ujmowane w wymiarze instytucjonalnym ich nosicieli – mogą być podstawą formowania się grup społecznych (podejście socjopsychologiczne).

Jeśli chodzi o realizację, badanie w 1988 r. objęło reprezentatywną próbę osób dorosłych (w wieku 21-65 lat), N = 5 817 osób. Próbę tę w sposób losowy zredukowano w 1993 roku do N = 2 500 osób (próba założona) i w następnych falach starano się dotrzeć do tych samych respondentów – od 1998 roku dołączając również nowe kohorty. W 2008 roku próba wynosiła N = 1 825 osób, z czego 1 244 przypadków to część ściśle panelowa, a resztę, 581 przypadków, stanowiła osobna podpróba ludzi młodych. Jednakże w 2013 roku, chcąc przezwyciężyć ograniczenia wielkości próby, ustalaliśmy także losy osób, które kiedykolwiek brały udział w badaniach POLPAN, co stanowi 7 261 osób.

Badanie POLPAN jest wyjątkowe m. in. ze względu na zakres zbieranego materiału. Poza informacjami o cechach demograficzno-społecznych respondenta i jego rodziny, kwestionariusz wywiadu zawiera szereg powtarzanych pytań mierzących postawy społeczno-polityczne, z których znaczna część jest porównywalna z pytaniami zamieszczanymi w badaniach międzynarodowych. Zawiera także pytania nowe, a także niewerbalny test Ravena (mierzący elastyczność intelektualną jako główny składnik IQ), oraz Notthigham Health Profile (mierzący stan zdrowia fizycznego i psychicznego.

W centrum zainteresowania projektu POLPAN są tematy sygnalizowane tu hasłami: stare i nowe elementy w strukturze społecznej; zmiany w strukturze klasowej; ruchliwość społeczna; zróżnicowanie standardu życiowego; procesy adaptacji do gospodarki rynkowej; położenie w strukturze społecznej a postawy i zachowania polityczne; percepcja podziałów i konfliktów społecznych; zwycięzcy, przegrani i integracja europejska; zagadnienia zdrowotne; emigracja.

Problemy badawcze implikowane przez te sfery tematyczne dotyczą zarówno alokacji jednostek (kto i gdzie jest ulokowany w strukturze społecznej?), jak i dystrybucji dóbr (co, kto otrzymuje i za co?). Analizujemy, w jakich warunkach następuje zmniejszanie lub zwiększanie efektywności alokacyjnej i dystrybucyjnej w szczególności w kontekście wpływu zasobów intelektualnych i społecznych na pozycje jednostek w strukturze społecznej.

Badanie POLPAN jest realizowane przez Zespół Porównawczych Analiz Nierówności Społecznych w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, we współpracy z naukowcami z innych instytucji akademickich, polskich i zagranicznych.

Dane z badań w latach 1988-2008 zarchiwizowane są w Archiwum Danych Społecznych (link:http://www.ads.org.pl/) oraz katalogu ZACAT-GESIS (link:http://zacat.gesis.org/webview/).

Pełny opis projektu POLPAN 1988-2013 (fragmenty wniosku do NCN w konkursie Maestro 1 „Polski Survey Panelowy, POLPAN 1988-2013: Struktura i Ruchliwość Społeczna”)

Odniesienia bibliograficzne:

Blossfeld, H-P., G. Prein, G., eds. 1998. Rational Choice Theory and Large-Scale Data Analysis. Boulder, CO: Westview.

Breen, R. 2010. Social mobility and equality of opportunity. The Economic and Social Review 41: 413-428.

DiPrete, Th. 2007. What has sociology to contribute to the study of inequality trends? An historical and comparative perspective. American Behavioral Scientist 50:603-618.

Goldthorpe, J. 2006. On Sociology. Second Edition. Stanford CA: Stanford UP.

Mayer, K.U. 2009. New directions in life course research. Annual Review of Sociology 35: 413–433.

Slomczynski, K. M., Janicka, K. and W.Wesolowski.  1994.  Badania  struktury społecznej Łodzi  (Research on Social  Structure in Lodz).  Warsaw:  Institute of Philosophy and Sociology, Polish Academy of Sciences.